KDIF

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру жүйесінің орнықтылығы

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру жүйесінің құрылғанына 20 жылдан асты. Осы жылдар ішінде ол өзінің өміршеңдігін, сенімді жүйе екендігін растады.

Бүгінде депозиттерге кепілдік беру жүйесі әлемнің 140 мемлекетінде қолданылады. Біздің елімізде екінші деңгейдегі банктердің салымшыларының тыныштығына Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры жауап береді.

«ҚДКБҚ көздеген ниеті: Қазақстан Республикасының қаржы жүйесінің тұрақтылығын қамтамасыз етуге және екінші деңгейдегі банктер депозиторларының құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға белсене қатысып, тиімді әрекет жасау»

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры Депозиттерді сақтандыру жүйелері халықаралық қауымдастығының (IADI) мүшесі. Бұл ұйым 2002 жылы құрылған. Алдына қойған мақсаты – бүкіл әлем бойынша депозиттерге кепілдік беру жүйелерінің тиімділігін арттыру. Ал бұл үздік әлемдік тәжірибелерге негізделген әдіснамаларды әзірлеп, ілгерілету және халықаралық кәсіби қоғамдастық аясында ынтымақтастықты дамыту арқылы жүзеге асырылады. Бүгінде қауымдастық барлығы 90 ұйымды біріктіреді. Олардың ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Еуропа, Азия-Тынық мұхит және Латын Америкасы елдерінің депозиттерді сақтандыру ұйымдары, орталық банктері және халықаралық деңгейдегі қаржы ұйымдары бар.

ҚДКБҚ IADI қауымдастығының екі беделді марапатына ие болған. Бұл дегеніміз, сарапшылар – яғни, шетелдік депозиттерге кепілдік беру қорларының басшылары қазақстандықтардың депозиттері халықаралық стандарттар бойынша қорғалғандығын мойындайды деген сөз.

Кепілді өтем төлеуге арналған арнайы резерв

ҚДКБҚ арнайы резерві (АР) – бұл депозиттерге міндетті кепілдік беру жүйесіне қатысушы банк барлық банктік операцияларды жүргізу лицензиясынан айырылған жағдайда кепілді өтемді төлеуге арналған қаражат жинақталатын «қоржын». Сонымен қатар АР Р&А (purchase and assumption) операциясына – проблемалық банктің міндеттемелері (негізінен кепілдік берілген депозиттер) мен активтерінің бір бөлігін немесе толық көлемін жұмыс істеп тұрған, тұрақты қаржы институтына бір мезгілде өткізу операциясына да пайдаланылуы мүмкін. Арнайы резервті барабар сипатта қалыптастыру – депозиттерді сақтандырушының алға қойған мақсатының негізі болып табылады және азаматтардың банк жүйсіне деген сеніміне кепіл бола алады.

Халықаралық стандарттарға сәйкес, депозиттерге кепілдік беру жүйесін қаржыландыру – болашақ төлемдерді қамтамасыз ету мақсатында қаражатты біртіндеп жинау үшін алғытөлемдік (ex-ante) негізде банк секторы есебінен жүзеге асырылуы тиіс. Қазақстанның депозиттерге міндетті кепілдік беру жүйесінің жұмысы үздік әлемдік тәжірибелерге толығымен сәйкес келеді және мына қаржы көздері:

- қатысушы банктердің жарналары;
- төленген кепілді өтем сомалары бойынша Қордың талаптарын қанағаттандыру үшін мәжбүрлеп таратылатын қатысушы банктен алынған ақшалар;
- арнайы резервтің қаражатын орналастырудан түскен табыс;
- Қордың жарғысында қарастырылған тәртіпте шығыстар мен аударымдар сомасына азайтылған, Қордың меншікті активтерін орналастырудан түскен табыс – АР қалыптастырудың негізгі қаржы көздері болып табылады.

Қажет жағдайда, заңнамада қатысушы банктердің қосымша жарналары және ҚР Ұлттық Банктен алынатын қарыз есебінен арнайы резервті қосымша толықтыру механизмі қарастырылған. Айта кетелік, Ұлттық Банктен алынған қарыз кейін қатысушы банктердің төтенше жарналары есебінен өтеледі. ҚДКБҚ өзінің бүкіл қызметі барысында лицензиясынан айырылған қатысушы банктердің депозиттері алдындағы өз міндеттемелерінің орындалуын үздіксіз қамтамасыз етіп келді және қосымша қаржыландыру механизміне жүгіну қажеттілігі туындаған жоқ.

Халықаралық стандарттарға сәйкес депозиторларды қорғау жүйесінің резерві бүкіл қаржылық жүйенің немесе ең ірі банктердің депозиттік базасының сақталуын қамтамасыз етпейді, тек күтілетін, болжамды залалдардың деңгейіне ғана сәйкес болуы керек. Ал егер бүкіл қаржылық жүйенің немесе ең ірі банктердің депозиттік базасын қамтитын болса, бұл жағдайда Қазақстан Республикасының Қаржы нарығын реттеу және дамыту агенттігі тарапынан проблемалық банктерді реттеу рәсімдері қолданылуы мүмкін. Бұл мұндай банктер бойынша төлемдердің жүзеге асырылуына, сәйкесінше, Қор резервін пайдалануға жол бермейді.

Жинақталған қаражаттың жеткіліктілігі арнайы резервтің қатысушы банктердің жеке тұлғаларының жиынтық депозиттік базасына қатынасымен бағаланады. Депозиттерге міндетті кепілдік беру туралы Қазақстан Республикасының заңнамасында белгіленгеніндей, арнайы резервтің мақсатты мөлшері қатысушы банктердегі кепілдік берілген бүкіл депозиттер сомасының кемінде 5%-ын құрауы тиіс. Кепілді өтемді төлеу мақсаты және арнайы резервті пайдаланудың басқа да бағыттары үшін арнайы резервтің қаражаты жеткіліксіз болған жағдайда, ҚДКБҚ жарғылық капиталдың 70%-ына дейін немесе ҚДКБҚ акционерінің шешімі бойынша 70%-дан астамын пайдалана алады. Осылайша, АР деңгейі жарғылық капиталды есепке алар болсақ, заңнама жүзінде белгіленген 5%-дық шамадан жоғары.

Қатысушы банктердің жарналары

Халықаралық стандарттарға сәйкес (Депозиттерді сақтандырушылардың халықаралық қауымдастығының Негіз қалаушы қағидаттары) депозиттерге кепілдік беру жүйесін қаржыландыру банк секторының міндеті, яғни жауапкершілігі болып табылады және қатысушы банктердің қаражаттары есебінен алғытөлемдік негізде (ex-ante) жүзеге асырылады. Қазақстанның заңнамасында арнайы резервті жинақтау негізінде қалыптастыру үшін қатысушы банктердің ҚДКБҚ-ға тоқсан сайын жарна төлеу міндеттілігі белгіленген. Мұндай міндеттеме банк жеке тұлғалардың депозиттерін қабылдау, банк шоттарын ашу және жүргізуге арналған лицензияны алған сәттен бастап туындайды және банк сол лицензиясынан айырылған соң барып тоқтатылады. Жарналардың толыққанды және уақтылы төленуін бақылау жағын ҚДКБҚ жүзеге асырады.

Жарналардың сараланымдық жүйесі немесе дербес тәуекелдерді бағалауға негізделген жарналар – ең үздік әлемдік тәжірибе болып табылады және Депозиттерді сақтандырушылардың халықаралық қауымдастығы ұсынатын, қорларда қаражат жинақтаудың бірегей моделі болып табылады. ҚДКБҚ 2007 жылдан бері жарналардың сараланған мөлшерлемелері жүйесін қолданады. Бұл ретте жарнаның мөлшерлемесі әрбір қатысушы банк үшін оның тәуекел-бейінін бағалау негізінде белгіленеді. Қатысушы банктерді бағалау тоқсан сайын ҚДКБҚ-ның рейтингтік моделі негізінде жүргізіледі. Осы модель бойынша банктің реттеушілік және қаржылық есептілігі негізінде 15 сандық және 4 сапалық көрсеткіштерді есептеу көзделеді. Модель банктің қаржылық ахуалын кешенді бағалауға негізделген. Сандық және сапалық көрсеткіштердің өзара байланысын пайдаланады, сондай-ақ өзара тәуелді және тексеру талаптарының топтамасын қамтиды. Банк жарнасы мөлшерлемесінің көлемі модель бойынша есептеулердің нәтижелеріне тәуелді. Осындай тәсіл жарналарды төлеудің әділ жүйесін қалыптастыруға септігін тигізеді және банктерді өзінің тәуекел-тәбетін басқаруға ынталандырады.

Индикаторларды есептеу нәтижелері бойынша Қор қорытынды балды белгілейді. Бұл балда банктің қаржылық орнықтылығы және оның тәуекел-бейіні ескеріледі. Қорытынды балдың көлеміне қарай, қатысушы банктер 5 жіктеу тобына үлестіріледі: А, B, C, D, E. Әрбір топқа сәйкес өзінің жарна мөлшерлемесі болады (мөлшерлеме қатысушы банктің бөлшек саудалық депозиттік базасының мөлшеріне көбейтіледі).

Топ	Балл саны	Жарна мөлшерлемесі
A (тұрақты банктер)	90-100	0,07%
B (орнықты банктер)	75-90	0,08%
C (орнықтылығы төмен банктер)	60-75	0,12%
D (тәуекел деңгейі жоғары банктер)	40-60	0,20%
E (тәуекел деңгейі ең жоғары банктер)	<40	0,36%

Қатысушы банктің жіктеу тобы және жарна мөлшерлемесі туралы мәлімет құпия ақпарат болып табылады және оны ҚДКБҚ мен қатысушы банктің үшінші тұлғаларға жариялауына жатпайды.

Алайда міндетті күнтізбелік, қосымша және төтенше жарналардың мөлшерін белгілеу және төлеу тәртібі ашық қолжетімді. Реттеуші деректерінің және банктердің қаржылық есептілігінің ашық қолжетімділігі негізінде пайдаланушылар қатысушы банктерді ҚДКБҚ моделі бойынша бағалау үшін негізгі көрсеткіштерді өз бетімен талдау мүмкіндігіне ие.

Жарналар Міндетті күнтізбелік, қосымша және төтенше жарналардың мөлшері мен төлеу тәртібін анықтау ережелері