Жинақ ақшаларыңызды әртараптандырыңыз

Әртараптандыру – тәуекелдерді әртүрлі қаржы құралдары мен институттар (банктер) арасында орнымен үлестіру деген сөз. Бұл ретте классикалық ұсыныстың мәні сол, салымдарды әртараптандыру – дәлірек, «жұмыртқаларды (ақшаңызды) бір себетке салмауға» саяды. Сондықтан таңдаған салымдарыңызға есептелетін және капиталданатын пайыздарды, сондай-ақ ҚДКБҚ тарапынан белгіленген максималды кепілдік сомаларын ескеріп, оларды бір емес, бірнеше банкте ашқаныңыз жөн.

Қазақстанда салымдарды әр түрлі мақсат-мүдделерге қарай таңдауға мүмкіндік бар. Алайда мүмкіндіктердің ішінде артықшылықтар мен тәуекелдер қатар жүретіні белгілі. Барлық ақша салымдарына тән негізгі тәуекел, ол – ақшаның қайтарылмай қалу қаупі. Бұл тәуекелді Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры кепілдік берілген ең жоғары сома көлемінде өз жауапкершілігіне алады.

Банк пен салымды таңдау барысында мүмкін болатын 4 тәуекелді (қауіпті) бағалау қажет:

1 Банктің қаржылық орнықтылығының тәуекелі.

2 Депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің өзгеру тәуекелі.

3 Айырбас бағамының өзгеру тәуекелі.

4 Мерзімінен бұрын алуға болмайтын немесе алса, жинақталған сыйақысының айтарлықтай бөлігі жоғалатын депозитті ерте алып қою тәуекелі.

Заң бойынша әрбір салымшының банктегі салымы қорғалады. Салымнан, банк шотынан немесе төлем карточкасынан ақшаның қайтарылмай қалу тәуекелін Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры өз мойнына алады. Егер банк операциялардың барлық түрін жүзеге асыруға арналған банк лицензиясынан айырылар болса, ҚДКБҚ заңнама тұрғысында белгіленген лимиттер шегінде кепілдік берілген өтем төлейді.

Банктің сенімділігін қалай бағалауға болады?

Депозиттік өнімдер бойынша ұсынылатын сыйақы мөлшерлемелеріне баса назар аударып, оларды басқа банктер ұсынатын мөлшерлемелермен, сондай-ақ орташа нарықтық мәндермен салыстырыңыз. Салымдар бойынша жоғары пайыздар, бонустар, акциялар, тиімді айырбас бағамы және белсенді жарнамалар – банктің қашанда табысты екендігін білдірмейді. Мұндай жетістіктердің артында нағыз өміршең бизнес-модель тұруы керек. Жарнамасына көңіл аударыңыз, ол тым беймаза немесе өктем емес пе? Бұл банк туралы қосымша ақпарат жинау туралы ойға жетелейтін нәрсе.

Банкті дұрыс таңдау – бұл мұқият тексеріп, зерделеп, сенімділігіне көз жеткізіп барып қабылданатын шешім. Егер Сіз банктің тарихы: маңызды уақиғалары, ұзақ мерзімді даму векторы, басшылығы мен акционерлері құрамындағы ауыс-түйістер жайында білетін болсаңыз, бұл дұрыс шешім қабылдауыңызға септігін тигізеді. Мұндай маңызды мәліметтерді ашық ақпарат көздерінен де алуға болады. Бұл жерде тәуелсіз аудиторлардың пікірлері мен тұжырымдары, сарапшылар мен талдаушылардың пікірлері және қаржы-талдау ұйымдарының инвесторлар үшін әзірлеген шолуларымен танысып шыққан пайдалы.

Қажетті минимум: нақты, өлшенімді және бір мағынада түсінуге болатын мәліметтер

1 Банк пруденциялық нормативтерге қатысты қаржы реттегішінің талаптарын қаншалықты сақтайтындығын тексеріңіз.

2 Танымал рейтингтік агенттіктердің пікірлеріне назар аударыңыз.

3 Аудиторлық фирмалардың қорытынды тұжырымдарымен және ерекше ескертпелерімен танысып шығыңыз.

Пруденциялық нормативтер – негізгі көрсеткіштер – капитал мен өтімділіктің ең төменгі мәндеріне қатысты заң жүзінде бекітілген талаптар. Капиталдың жеткіліктілігі банктің қаржылық тұрақтылығын және тәуекелдерді еңсеретіндігін білдіреді, ал жеткілікті өтімділік – төлемдерді үздіксіз орындау үшін ақшалай сақтық қорының бар екенігін білдіреді. Бұл жемісті жұмыс атқаратын банктің базалық көрсеткіштері. Пруденциялық нормативтер бойынша көрсеткіштер талап етілген ең төменгі деңгейге жақындаған сайын банктің қаржы тұрақтылығынан айырылу қаупі де өсе түседі.

Кредиттік рейтингтер — банктің қаржылық орнықтылығы туралы тағы бір маңызды да сапалы ақпарат көзі.

Қазақстандық банктерге рейтингтерді атақты халықаралық агенттіктер: Standard & Poor’s, Fitch Ratings және Moody’s Investor Services компаниялары береді. Рейтингтік агенттіктер бағаны өздерінің әдістемесі бойынша қояды, жағдайдың дамуын бақылайды, рейтингтерді қайта қарайды және жағдайдың тұрақты болатындығына, жақсару немесе нашарлау мүмкіндігіне болжам жасайды.

Банк бір немесе бірнеше халықаралық агенттіктердің рейтингіне ие болуы мүмкін. Рейтингтік агенттіктердің есебі – бұл ашық ақпарат, ал қорытынды сөзі қарапайым тілмен жазылған және қаржы бойынша арнайы білімді талап етпейді.

Ұзақ мерзімді рейтингті тауып, халықаралық шәкіл бойынша салыстырыңыз. Ең жоғары деңгей – «А» санаты, «ААА» рейтингі. Қазақстан Республикасының тәуелсіз рейтингі - «ВВВ–»: осы рейтингке лайықты болу – қазақстандық компаниялар мен банктер үшін сенімділік эталоны.

Бұған қоса банк қызметінің табыстылығы мен жинақталған тәуекелдерінің деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін оның қаржылық есептілігі мен қаржылық көрсеткіштерін дұрыс түсіну мақсатында қаржылық талдау жасаудың негізгі дағдыларын меңгеріп, оларды дамыту қажет. Бұл сондай-ақ банктерге берілген халықаралық рейтингтердің мәні мен деңгейін түсінуге көмектеседі. Банктерге берілген халықаралық рейтингтер туралы ақпаратты Сіз сайтымыздан таба аласыз: ЕДБ рейтингі

Ұлттық валюта құнының өзгеру тәуекелі

Мұндай тәуекел шетел валютасындағы шығындарды жоспарлағанда туындайды.

Егер шығындардың негізгі бөлігі теңгемен болса, онда ақшаның басым бөлігін теңгедегі депозитке салып, тұрақты, болжамды табыс алып тұрған тиімді. Айырбас бағамы әр түрлі факторларға байланысты жоғарылуы немесе төмендеуі мүмкін – бұл сәйкесінше пайдаға кенелтуі немесе шығынға әкеп соқтыруы ықтимал.

Ұзақ мерзімге салынған валюталық депозиттер ұлттық валютаның құнсыздануына едәуір ықпал ететін жағымсыз факторларға қарсы көмекші сақтандыру резерві іспеттес болуы мүмкін. Сонда негізгі шығындар қай валютада жұмсалатын болса, ақшаның басым бөлігі осы валютадағы салымға салынады. Ал шетел валютасында салынған азғантай бөлігі сақтық қоры қызметін атқарады.

Депозиттер бойынша мөлшерлемелердің өзгеру тәуекелі

Уақыт өте келе депозиттер бойынша мөлшерлемелер әр түрлі экономикалық факторлардың ықпалымен де өзгереді – бұл үдерістер ұзақ мерзімге болжам жасауға келмейді. Сондықтан салымға ақша салып жатып, пайыздық тәуекелді де ескеріңіз.

Салымға ақша салынған соң, депозит нарығында мөлшерлемелер өсіп кетуі мүмкін.Яғни салымшы біраз табыстан қағылды деген сөз. Егер ол ақшасын депозитке қазіргі жоғары пайызбен салғанда табысы да жоғары болар еді. Әсіресе бұл тәуекелге жинақ салымдар бейім келеді.

Шекті мөлшерлемелердің болашақта қалай өзгеретіндігін болжау қиын – ағымдағы жағдайларға қарап шешім қабылдаған жөн. Банк салымдары бойынша мөлшерлемелер Ұлттық Банктің базалық мөлшерлемесін қайта қарауына да байланысты өзгеруі мүмкін. Базалық мөлшерлеме бойынша шешім қабылдау графигі Ұлттық Банктің сайтында орналастырылған.

Толықтыруға болатын салымдарды іздестіріңіз: оларға депозит ашқан сәттегі пайызбен қосымша ақша салуға болады.

Депозиттегі ақша жоспардан тыс ерте немесе үлкен көлемде қажет болып қалу тәуекелі

Жинақ салымдар бойынша сыйақы мөлшерлемесі тартымды болғанымен, ақшаның бір бөлігін ұтқыр да икемді депозитке салыңыз. Мерзімінен бұрын шектеусіз ақша алуға болатын салымға салынған ақша – күтпеген жағдайлар үшін Сіздің «қауіпсіздік көпшігіңіз» болып табылады. Азайтуға болмайтын ең төмен қалдығы бар мерзімсіз салымды таңдаңыз.

Өтімділік тәуекелін азайту үшін жинақ ақшаңызды мерзіміне қарай: ағымдағы, қысқа және ұзақ мерзімдер бойынша әртараптандырыңыз. Осылайша ақшаңызды мерзімділігі әр түрлі салымдарға сала отырып, тәуекелі төмен өтімділік пен жоғары табыстылықты өзара ұштастыра, теңдестіре біліңіз.