Депозитті таңдау барысында салымшы өзіне: «Осы депозитке салған ақшам банк салымы шартында белгіленген мерзім ішінде керек болып қалмай ма?» - деп сұрақ қойып, оған жауап беруі тиіс.
Бұл жауап депозитті ашудың мақсаттары мен басымдықтарын айқындауға көмектеседі:
Сіз үшін қайсысы басымдылыққа ие? Ұтқырлық – депозиттен ақшаны кез келген уақытта алу ма? Немесе ең жоғарғы табыстылық па?
Мақсатты айқындап алған соң, келесі жасайтын қадам – депозиттің түрін таңдау. Қазақстанда салымдар толыққанды жіктелген. Салымшылар өздерінің мақсат-мүдделеріне қарай үш түрлі депозиттің бірін таңдау мүмкіндігіне ие болды.
Егер Сізге күтпеген жағдайларға ақшалай қор жинау қажет болса, мерзімсіз салымды таңдаңыз. Оған ешқандай шектеусіз ақша салуға және алуға болады.
«Ірі көлемде ақша жинасам, бірақ одан керек кезінде мерзімінен бұрын ақша алу мүмкіндігіне ие болсам» десеңіз, мерзімді салымды таңдаңыз. Оны шектеусіз толықтыра аласыз. Мерзімінен бұрын ақша алуға да болады. Бірақ сыйақыдан қағыласыз.
Егер барынша тиімді мөлшерлеме есебінен тезірек ақша жинағыңыз келсе – толықтыруға болатын жинақ депозитті таңдаңыз.
Сіздің мақсатыңыз – болашақта туындайтын маңызды шығындарға ақша жинау. Бұл ретте ең жоғары сыйақы мөлшерлемесі бар, сәйкесінше табыстылығы өте жоғары, толықтырылмайтын жинақ салымды таңдаңыз.
Екі түрлі депозит – мерзімді және жинақ салымдар бойынша мерзімінен бұрын ақша алу көзделмеген. Есесіне оларға жоғары сыйақы мөлшерлемесі есептеледі.
Азайтылмайтын қалдыққа дейін мерзімінен бұрын ақша алуға ең аз шектеу қойылған: Сіз ақшаңызға кез келген сәтте ешқандай шектеусіз иелік ете аласыз.
Сыйақы мөлшерлемесі – басқа салымдармен салыстырғанда ең төмен, бірақ инфляцияны басып озады.
Мерзімсіз салым
Азайтылмайтын қалдыққа дейін мерзімінен бұрын ақша алуға ең аз шектеу қойылған: Сіз ақшаңызға кез келген сәтте ешқандай шектеусіз иелік ете аласыз.
Сыйақы мөлшерлемесі – басқа салымдармен салыстырғанда ең төмен, бірақ инфляцияны басып озады.
Мерзімді салым
Мерзімінен бұрын ақша алуға қатаң шектеу қойылған.
Орташа сыйақы мөлшерлемесі
Жинақ салымы
Мерзімінен бұрын ақша алуға барынша шектеу қойылған.
Басқа депозиттермен салыстырғанда мүмкін болар сыйақы мөлшерлемелерінің ішінде ең жоғарысы. Кепілді түрде қайтарылатын инвестиция.
Салымдарыңыздың конструкторы
Әрбір салым өзіне тиесілі міндетті шешуге арналған. Үйлестіре біліңіз – бұл Сізге «қаржылық қауіпсіздік көпшігін» жасап алуға көмектеседі. Оны кез келген уақытта пайдаланып, қайтарып алынбайтын салым бойынша барлық артықшылықтарға – ең жоғары табыс пен көтеріңкі кепілдікке ие бола аласыз.
| Мерзімсіз салым | Мерзімді салым | Жинақ салымы | |
|---|---|---|---|
| Ұтқырлық | |||
| Табыстылық | |||
| Ақша жинаудағы мақсат | Күтпеген шығындарға ақша жинау және салымның мерзімі барысында оны толығымен пайдалану мүмкіндігіне ие болу |
Жинақ ақшаны белгілі бір мерзімге орналастыру және салымның бір бөлігін мерзімінен бұрын пайдалану мүмкіндігіне ие болу |
Қымбат бұйымдар сатып алуға және басқа да маңызды мақсаттарға ақша жинау және салымның белгіленген мерзімі барысында одан ақша алмау |
| Мерзімінен бұрын алу мүмкіндігі | Азайтылмайтын қалдыққа дейін шектеусіз |
Ішінара және толығымен |
Тек толығымен |
| Мерзімінен бұрын алуға санкция | Көбінесе жоқ немесе сыйақыдан аз мөлшерде ішінара айырылу |
Сыйақыдан ішінара айырылу |
Сыйақыдан толығымен айырылу |
| Мерзімінен бұрын алатын жағдайда ақша беру мерзімі | 7 күн ішінде |
7 күн ішінде |
30 күннен кейін |
| Теңгелік салымдар бойынша кепілдік | 10 миллион теңге |
10 миллион теңге |
20 миллион теңге |
| Валюталық салымдар бойынша кепілдік | 5 миллион теңге |
5 миллион теңге |
5 миллион теңге |
Сыйақы мөлшерлемесі
Банктер өз депозиттері бойынша мөлшерлемелерді қайта қарау туралы шешімді депозиттік саясатына сүйене отырып, өз бетімен қабылдайды.
Егер Сіз депозит ашып қойған болсаңыз, оның мөлшерлемесі салымыңыздың мерзімі аяқталғанша немесе жаңа мерзімге ұзартылғанша өзгермейді.
Салымның мөлшерлемесі оның икемділігіне және одан мерзімінен бұрын ақша алуға қатысты шектеулерге тікелей байланысты – икемділігі төмен болып, шектеулері көп болған сайын табыстылық мөлшерлемесі жоғары бола түседі
Қысқа мерзімге ашылған, толықтырылатын және толықтырылмайтын салымдардың мөлшерлемелері бірдей болуы мүмкін. Әдетте толықтыруға болатын ұзақ мерзімді салымдардың сыйақы мөлшерлемелері толықтыруға болмайтын дәл осындай салымдарға қарағанда төмен. Бірақ бұл ретте депозит нарығында мөлшерлемелер төмендеп кеткен жағдайда да Сіздің толықтырып отыратын салымыңыздың мөлшерлемесі мерзімі аяқталғанша өзгермейді.
Қор банктердің депозиттік өнімдері бойынша ұсынатын мөлшерлемелеріне ай сайынғы негізде мониторинг жүргізіп отырады. Бұл мониторингтің мақсаты депозит түрлері мен олрадың мөлшерлемелері туралы жалпылай ақпарат беру, өзекті ақпаратты Сіз сайттың Мөлшерлемелерге мониторинг жүргізу бөлімінен таба аласыз.
Мерзімінен бұрын алуға қатысты шектеулерді ұмытпаңыз
Барлық банктерде жинақ салымдар бойынша мерзімінен бұрын ақша алуға бірдей шектеу қойылған – бұл норма Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі деңгейінде реттеледі. Мерзімсіз және мерзімді салымдардан мерзімінен бұрын ақша алу барысында сыйақының төмендеу мүмкіндігі банк салымы шартымен реттеледі.
| Мерзімсіз салым | Мерзімді салым | Жинақ салым |
|---|---|---|
| Барынша икемді әрі ұтқыр | Ұтқырлығы төмендеу | Ұтқырлығы өте төмен |
| Депозитке кез келген уақытта ақша салуға және одан ақша алуға рұқсат етіледі. | Депозиттен мерзімінен бұрын ішанара және толығымен ақша алуға рұқсат етіледі. | Мерзімінен бұрын тек толығымен ақша алуға рұқсат етіледі. |
| Ірі көлемде ақша алу - банкке бұл туралы хабар берілгеннен кейін ақша 7 күннен кешіктірілмей беріледі | Банкке хабарлағаннан кейін ақша – 7 күн ішінде беріледі. | Мерзімінен бұрын алар кезде ақша – банкке хабарлағаннан кейін 30 күннен кейін беріледі. |
| Мерзімінен бұрын ақша алу барысында сыйақы төмендетіледі. Нақты шартын банктен нақтылаңыз. | Мерзімінен бұрын ақша алу барысында ақшаның банкте қанша жатқанына қарамастан сыйақы жылына 0,1 пайыздық мөлшерлемемен төленеді. |
Депозиттерді қорғау
ҚДКБҚ мерзімсіз, мерзімді және жинақ депозиттердегі ақшалардың кепілдік берілген ең жоғары сома көлемінде сақталуына беріледі.
Егер бір банкте түрі мен валютасына қарай әртүрлі бірнеше депозитіңіз бар болса, ҚДКБҚ кепілдік беретін ең жоғары жиынтық сома – 20 миллион теңге
келісімдегі депозитің шарттарымен танысуды ұмытпаныз
Жинақ ақшаларыңызды әртараптандырыңыз
Әртараптандыру – тәуекелдерді әртүрлі қаржы құралдары мен институттар (банктер) арасында орнымен үлестіру деген сөз. Бұл ретте классикалық ұсыныстың мәні сол, салымдарды әртараптандыру – дәлірек, «жұмыртқаларды (ақшаңызды) бір себетке салмауға» саяды. Сондықтан таңдаған салымдарыңызға есептелетін және капиталданатын пайыздарды, сондай-ақ ҚДКБҚ тарапынан белгіленген максималды кепілдік сомаларын ескеріп, оларды бір емес, бірнеше банкте ашқаныңыз жөн.
Ақшаңызды әртүрлі банктердің әртүрлі салымдарына орналастырыңыз. Бұл инвестициялаудың негізгі қағидасы.
Қазақстанда салымдарды әр түрлі мақсат-мүдделерге қарай таңдауға мүмкіндік бар. Алайда мүмкіндіктердің ішінде артықшылықтар мен тәуекелдер қатар жүретіні белгілі. Барлық ақша салымдарына тән негізгі тәуекел, ол – ақшаның қайтарылмай қалу қаупі. Бұл тәуекелді Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры кепілдік берілген ең жоғары сома көлемінде өз жауапкершілігіне алады.
Банк пен салымды таңдау барысында мүмкін болатын 4 тәуекелді (қауіпті) бағалау қажет:
1 Банктің қаржылық орнықтылығының тәуекелі.
2 Депозиттер бойынша сыйақы мөлшерлемелерінің өзгеру тәуекелі.
3 Айырбас бағамының өзгеру тәуекелі.
4 Мерзімінен бұрын алуға болмайтын немесе алса, жинақталған сыйақысының айтарлықтай бөлігі жоғалатын депозитті ерте алып қою тәуекелі.
Дұрыс таңдау жасау дегеніміз – сенімділікті, табысты, салымның валютасы мен мерзімін өзара үйлестіре білу.
Банктің қаржылық орнықсыздық тәуекелі: басымдық берілетіні – сенімді банктер
Заң бойынша әрбір салымшының банктегі салымы қорғалады. Салымнан, банк шотынан немесе төлем карточкасынан ақшаның қайтарылмай қалу тәуекелін Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры өз мойнына алады. Егер банк барлық банк операцияларын жүргізу лицензиясынан айырылар болса, ҚДКБҚ заңнама тұрғысында белгіленген лимиттер шегінде кепілдік берілген өтем төлейді.
Банктің сенімділігін қалай бағалауға болады?
Депозиттік өнімдер бойынша ұсынылатын сыйақы мөлшерлемелеріне баса назар аударып, оларды басқа банктер ұсынатын мөлшерлемелермен, сондай-ақ орташа нарықтық мәндермен салыстырыңыз. Салымдар бойынша жоғары пайыздар, бонустар, акциялар, тиімді айырбас бағамы және белсенді жарнамалар – банктің қашанда табысты екендігін білдірмейді. Мұндай жетістіктердің артында нағыз өміршең бизнес-модель тұруы керек. Жарнамасына көңіл аударыңыз, ол тым беймаза немесе өктем емес пе? Бұл банк туралы қосымша ақпарат жинау туралы ойға жетелейтін нәрсе.
Банкті дұрыс таңдау – бұл мұқият тексеріп, зерделеп, сенімділігіне көз жеткізіп барып қабылданатын шешім. Егер Сіз банктің тарихы: маңызды уақиғалары, ұзақ мерзімді даму векторы, басшылығы мен акционерлері құрамындағы ауыс-түйістер жайында білетін болсаңыз, бұл дұрыс шешім қабылдауыңызға септігін тигізеді. Мұндай маңызды мәліметтерді ашық ақпарат көздерінен де алуға болады. Бұл жерде тәуелсіз аудиторлардың пікірлері мен тұжырымдары, сарапшылар мен талдаушылардың пікірлері және қаржы-талдау ұйымдарының инвесторлар үшін әзірлеген шолуларымен танысып шыққан пайдалы.
Қажетті минимум: нақты, өлшенімді және бір мағынада түсінуге болатын мәліметтер
1 Банк пруденциялық нормативтерге қатысты қаржы реттегішінің талаптарын қаншалықты сақтайтындығын тексеріңіз.
2 Танымал рейтингтік агенттіктердің пікірлеріне назар аударыңыз.
3 Аудиторлық фирмалардың қорытынды тұжырымдарымен және ерекше ескертпелерімен танысып шығыңыз.
Пруденциялық нормативтер – негізгі көрсеткіштер – капитал мен өтімділіктің ең төменгі мәндеріне қатысты заң жүзінде бекітілген талаптар. Капиталдың жеткіліктілігі банктің қаржылық тұрақтылығын және тәуекелдерді еңсеретіндігін білдіреді, ал жеткілікті өтімділік – төлемдерді үздіксіз орындау үшін ақшалай сақтық қорының бар екенігін білдіреді. Бұл жемісті жұмыс атқаратын банктің базалық көрсеткіштері. Пруденциялық нормативтер бойынша көрсеткіштер талап етілген ең төменгі деңгейге жақындаған сайын банктің қаржы тұрақтылығынан айырылу қаупі де өсе түседі.
Табысты банкте нақты көрсеткіштер пруденциялық нормативтердің ең төменгі көрсеткіштерінен жоғары: жоғары болған сайын жақсы.
Кредиттік рейтингтер — банктің қаржылық орнықтылығы туралы тағы бір маңызды да сапалы ақпарат көзі.
Қазақстандық банктерге рейтингтерді атақты халықаралық агенттіктер: Standard & Poor’s, Fitch Ratings және Moody’s Investor Services компаниялары береді. Рейтингтік агенттіктер бағаны өздерінің әдістемесі бойынша қояды, жағдайдың дамуын бақылайды, рейтингтерді қайта қарайды және жағдайдың тұрақты болатындығына, жақсару немесе нашарлау мүмкіндігіне болжам жасайды.
Moody’s агенттігінің негізін қалаушы 1909 жылы кредиттік рейтингтердің алғашқы шәкілін әзірледі. 2009 жылға қарай, яғни 100 жылдан кейін, агенттік әр түрлі инвестициялар бойынша негізге алатын бағалау жүйелерінің саны 32-ге жетті. Одан басқа Standard & Poor’s агенттігінің тарихы 150 жылға созылады.
Банк бір немесе бірнеше халықаралық агенттіктердің рейтингіне ие болуы мүмкін. Рейтингтік агенттіктердің есебі – бұл ашық ақпарат, ал қорытынды сөзі қарапайым тілмен жазылған және қаржы бойынша арнайы білімді талап етпейді.
Ұзақ мерзімді рейтингті тауып, халықаралық шәкіл бойынша салыстырыңыз. Ең жоғары деңгей – «А» санаты, «ААА» рейтингі. Қазақстан Республикасының тәуелсіз рейтингі - «ВВВ–»: осы рейтингке лайықты болу – қазақстандық компаниялар мен банктер үшін сенімділік эталоны.
Бұған қоса банк қызметінің табыстылығы мен жинақталған тәуекелдерінің деңгейін бағалауға мүмкіндік беретін оның қаржылық есептілігі мен қаржылық көрсеткіштерін дұрыс түсіну мақсатында қаржылық талдау жасаудың негізгі дағдыларын меңгеріп, оларды дамыту қажет. Бұл сондай-ақ банктерге берілген халықаралық рейтингтердің мәні мен деңгейін түсінуге көмектеседі. Банктерге берілген халықаралық рейтингтер туралы ақпаратты Сіз сайтымыздан таба аласыз: ЕДБ рейтингі
Ұлттық валюта құнының өзгеру тәуекелі
Мұндай тәуекел шетел валютасындағы шығындарды жоспарлағанда туындайды.
Егер шығындардың негізгі бөлігі теңгемен болса, онда ақшаның басым бөлігін теңгедегі депозитке салып, тұрақты, болжамды табыс алып тұрған тиімді. Айырбас бағамы әр түрлі факторларға байланысты жоғарылуы немесе төмендеуі мүмкін – бұл сәйкесінше пайдаға кенелтуі немесе шығынға әкеп соқтыруы ықтимал.
Ұзақ мерзімге салынған валюталық депозиттер ұлттық валютаның құнсыздануына едәуір ықпал ететін жағымсыз факторларға қарсы көмекші сақтандыру резерві іспеттес болуы мүмкін. Сонда негізгі шығындар қай валютада жұмсалатын болса, ақшаның басым бөлігі осы валютадағы салымға салынады. Ал шетел валютасында салынған азғантай бөлігі сақтық қоры қызметін атқарады.
Депозиттер бойынша мөлшерлемелердің өзгеру тәуекелі
Уақыт өте келе депозиттер бойынша мөлшерлемелер әр түрлі экономикалық факторлардың ықпалымен де өзгереді – бұл үдерістер ұзақ мерзімге болжам жасауға келмейді. Сондықтан салымға ақша салып жатып, пайыздық тәуекелді де ескеріңіз.
Салымға ақша салынған соң, депозит нарығында мөлшерлемелер өсіп кетуі мүмкін.Яғни салымшы біраз табыстан қағылды деген сөз. Егер ол ақшасын депозитке қазіргі жоғары пайызбен салғанда табысы да жоғары болар еді. Әсіресе бұл тәуекелге жинақ салымдар бейім келеді.
Шекті мөлшерлемелердің болашақта қалай өзгеретіндігін болжау қиын – ағымдағы жағдайларға қарап шешім қабылдаған жөн. Банк салымдары бойынша мөлшерлемелер Ұлттық Банктің базалық мөлшерлемесін қайта қарауына да байланысты өзгеруі мүмкін. Базалық мөлшерлеме бойынша шешім қабылдау графигі Ұлттық Банктің сайтында орналастырылған.
Салымның мерзімі аяқталғанша депозит нарығында мөлшерлемелер төмендеуі мүмкін. Сөйтіп ақшаны депозитке бұрынғы жоғары пайызбен салу мүмкін болмай қалады.
Толықтыруға болатын салымдарды іздестіріңіз: оларға депозит ашқан сәттегі пайызбен қосымша ақша салуға болады.
Депозиттегі ақша жоспардан тыс ерте немесе үлкен көлемде қажет болып қалу тәуекелі
Жинақ салымдар бойынша сыйақы мөлшерлемесі тартымды болғанымен, ақшаның бір бөлігін ұтқыр да икемді депозитке салыңыз. Мерзімінен бұрын шектеусіз ақша алуға болатын салымға салынған ақша – күтпеген жағдайлар үшін Сіздің «қауіпсіздік көпшігіңіз» болып табылады. Азайтуға болмайтын ең төмен қалдығы бар мерзімсіз салымды таңдаңыз.
Өтімділік тәуекелін азайту үшін жинақ ақшаңызды мерзіміне қарай: ағымдағы, қысқа және ұзақ мерзімдер бойынша әртараптандырыңыз. Осылайша ақшаңызды мерзімділігі әр түрлі салымдарға сала отырып, тәуекелі төмен өтімділік пен жоғары табыстылықты өзара ұштастыра, теңдестіре біліңіз.
Ағымдағы қаржы – күнделікті шығындар мен сатып алуларға арналған. Мұндай жинаққа мерзімсіз салымдар тура келеді. Шығындар мен табыстарды өзара теңдестіріп алған соң, ағымдағы қажеттіліктерден артылатын ақшаны едәуір тиімді ұзақ мерзімді салымға орналастыруға болады.
6 айдан 1 жылға дейінгі қысқа мерзімді шығындарға арналған сақтық қоры – қомақты сатып алуларға арналған. Шығындарды қай мерзімге жоспарласаңыз, сол мерзімге депозит ашыңыз. Толықтыруға болатын болса тіпті жақсы. Артық ақшаны едәуір жоғары пайызбен ұзақ мерзімді салымға орналастыруға болады.
Бір жылдан асатын ұзақ мерзімді шығындарға арналған жинақтар – ең маңызды мақсаттарға арналады. Сақталуына кепілдік берілген сомасы және сыйақы мөлшерлемесі ең жоғары жинақ салымды таңдаңыз.
Тәуекелді басқарудағы басты қағида – салымдарды әртараптандыру
Депозиттер бойынша кепілдік бар болғанның өзінде, басты назарда - сенімді банктер.
Қазақстан Рспубликасының рейтингіне жақындған сайын сенімділік жоғары бола түседі.
Шығындар валютасы - бұл жинақ валютасы
Салымды аша отырып, сыйақы мөлшерлемесінің өзгеруі мүмкін екендігін де ойлаңыз.
Әр түрлі мерзімге арналған салымдар сатысы: