Салымшының тәуекелдер картасы: Қазақстанда депозитті қалай қауіпсіз орналастыруға болады? 2 бөлім – мерзімін таңдау және ұзарту тәуекелдері

Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қоры (ҚДКБҚ) салымшылар банк депозитінің «өмірлік циклі» барысында ұшырасатын ықтимал оқиғалар ішінде қазіргі кездегі ең өзекті тәуекелдерді, сондай-ақ ең сирек кездесетін тәуекелдерді белгіледі.

Екінші бөлімде бүгін ҚДКБҚ сарапшылары салымның мерзімін таңдау және оның келесі мерзімге автоматты түрде ұзартылуына қатысты тәуекелдерді талдайды.  

• 2026 жылдың сәуірінде жеке тұлғалардың ұлттық валютада тартылған депозиттерінің көлемінде 58%-ын жаңа депозиттер құрады, тартылған қаражаттың 42%-ы бұған дейін ашылған және пролонгацияланған (ұзартылған) депозиттердің есебінен қамтамасыз етілді. Бір ай ішінде пролонгация есебінен 3 трлн теңгеге молайса, ал ақша алуды есепке алмағанда жаңадан келіп түскен таза қаражат 4,1 трлн теңгені құрады.  

• Айтарлықтай серпінді және қысқа мерзімді депозиттік өнімдер бүгінде салымшылар тарапынан ақшаны едәуір белсенді басқаруды талап етуі мүмкін. 

Депозиттің мерзімін сауатты түрде ұзартудың үш факторы

Автопролонгация – егер бұл салым шартында қарастырылған болса, бұл салым шартының салымшының қатысуынсыз келесі мерзімге автоматты түрде ұзартылуы. Салымның мерзімі аяқталған соң, салым шарты:  

– осы банкте осы депозиттік өнім бойынша қолданыстағы пайыздық мөлшерлемемен сол мерзімге тағы да ұзартылуы мүмкін. Жаңа мөлшерлеме бұрынғысына қарағанда жоғары немесе төмен болуы ықтимал;

– талап етілмелі салымның талабы мен мөлшерлемесіне сай немесе жылдық 0,1%-бен ұзартылады. Мұндай талап салымды автоматты түрде ұзарту қарастырылмаған жағдайда не болмаса салымның мерзімі шартта қанша рет көрсетілсе, сонша рет ұзартылып қойылған болса жүзеге асуы мүмкін.  Сондықтан Қазақстанның депозиттерге кепілдік беру қорының сарапшылары салымшыларға банк салымы шартының келесі талаптарына назар аударуға кеңес береді:

1 – автопролонгацияның болуы,

2 – автопролонгация саны және

3 – жаңа мерзімге ұзартылған соң, сыйақы мөлшерлемесінің өзгеру мүмкіндігі.

• 2026 жылдың сәуірінде мерзімі ұзартылған ұлттық валютадағы депозиттердің 73%-ы оған дейінгі мерзімде қандай сыйақы мөлшерлемесі болса, сондай мөлшерлемемен ұзартылған, салымдардың 27%-ы бойынша сыйақы мөлшерлемелері пролонгация кезінде өзгеріске ұшыраған.   

• Сәуірде ұзартылған депозиттердің ішінде жекелеген топтар және жекелеген мерзімдер бойынша сыйақы мөлшерлемелері осы мерзімдер бойынша жаңадан ашылған салымдардың мөлшерлемелеріне қарағанда төмен болған. Мысалы, сәуір айында мерзімі 6 айлық, толықтыру құқығы бар жинақ салымдар бойынша орташа өлшенген мөлшерлемелер мерзімді ұзарту барысында 18,0%-ды құраған. Ал осы айда жаңадан ашылған мерзімді салымдардың сыйақы мөлшерлемесі жылдық 20,0%-ға тең болған. Яғни, жаңа салымдардың мөлшерлемесі 2,0 пайыздық тармаққа жоғары деген сөз.        

Банктер осы салымдардың мерзімін автоматты түрде ұзарту барысында сыйақы мөлшерлемелерін салымшы үшін тиімсіз жағына қарай қайта қарауы мүмкін. Бұл бірінші кезекте банктің депозиттік өнімдері қатарынан біртіндеп шығарылып жатқан, алдағы уақытта клиенттерге қайта ұсынылмайтын депозиттерге қатысты жасалуы ықтимал. Ескі салымды жауып, ондағы ақшаны осы банкте қазір қолданыстағы жаңа немесе акциялық депозиттік өнімдерге орналастыру – нақты табыстылықты түгел алмау тәуекелдерін айтарлықтай азайтуы мүмкін.       

Жинақ салымдар: мерзімдерін қалай бақылауда ұстауға болады

Қазіргі уақытта қазақстандық банктерде мерзімі 3 немесе 6 ай болатын жинақ және мерзімді салымдар жылдық 20–20,5 пайызға дейінгі тартымды мөлшерлемемен қолжетімді болуда. Егер салған ақшаңызды салымның мерзімі аяқталған соң алатын болсаңыз, онда мерзімі автоматты түрде ұзартылмайтын салымды таңдаңыз немесе көрсетілетін осы қызметті қалай алып тастау керектігін банк менеджерінен сұрап, пысықтаңыз. Салымның мерзімі аяқталуға жақындаған кезде, банктің бөлімшесіне бару немесе банктің мобильді қосымшасынан пролонгацияны ерте бастан жою қажеттілігі туындауы мүмкін. Егер жинақ салым келесі мерзімге ұзартылатын болса, ондағы ақша салымның мерзімі аяқталғанға дейін алынатын жағдайда салымшы ақшасына кемінде 30 күннен кейін ғана қол жеткізе алады. 

Жинақ ақша бойынша жоспарларды қайта тексеретін сәт

• Бұдан бір жыл бұрын орташа нарықтық мөлшерлемемен орналастырылған теңгелік мерзімсіз депозит инфляциядан жоғары 4,8%-дық нақты табыс әкелді. Осы ретте мерзімі 3–6 айлық мерзімді және жинақ салымдар әрі қарай қазіргі нарықтық мөлшерлеме – орта есеппен жылдық 18,5%-бен сауатты түрде ұзартылатын болса, салымшыны ең жоғары нақты табыспен, дәлірек инфляциядан жоғары 8,1%-дық нақты табыспен қамтамасыз етер еді.

Уақыт өте келе, депозиттер бойынша мөлшерлемелер біртіндеп төмендеуі мүмкін. Сондықтан салымшылардың қазір осы қолданыстағы талаптар бойынша жаңадан салым ашуға немесе бұған дейін ашылған салымдарын толықтыруға мүмкіндіктері бар. Бұл тиімді сыйақы мөлшерлемесін бірнеше ай немесе тіпті жыл бойы тұрақты сақтауға, сәйкесінше тұрақты табыс алып тұруға мүмкіндік береді.

Ал ұзақ мерзімге, мысалы, 2 жыл және одан да жоғары мерзімге ашылған салымдардың жағдайы басқаша болуы мүмкін. Ұлттық Банктің инфляция бойынша таргеті – орта мерзімді келешекте – 5% деңгейінде тұрақтандыру. Егер ұзақ мерзімді депозиттің мөлшерлемесі осы таргеттік мәнге жақын болса, нақты табыстылық тіпті кезеңнің соңына қарай да салыстырмалы түрде төмен болуы мүмкін. Бүгінде банктер арасындағы бағалық бәсекелестік көп жағдайда қысқа мерзімді салымдарда шоғырланған. Қазіргі уақытта ұзақ мерзімді жинақ ақшаларды басқару салымшылардан едәуір белсенді тәсіл қолдануды талап етеді.